کنوانسیون تهران
بیش از دو دهه پیش، کشورهای حاشیه دریای خزر (آذربایجان، ایران، قزاقستان، روسیه و ترکمنستان) جهت حفظ اکوسیستم منحصر به فرد این دریا "کنوانسیون منطقه اي حفاظت از محیط زیست دریایی دریای خزر" موسوم به "کنوانسیون تهران" را امضاء كردند (آبانماه 1382). این کنوانسیون با همکاری و حمایت برنامه محیط زیست ملل متحد شکل گرفت و دبیرخانه آن نیز بصورت موقت در ژنو می باشد. با عنایت به اينكه اين كنوانسيون منطقه اي تنها معاهده زیست محیطی مورد توافق پنج كشور حاشيه درياي خزر و تنها بستر همكاري جهت حفاظت و نجات محیط زیست درياي خزر مي باشد از اهميت بسيار بالايي برخوردار است. هم زمان با لازم الاجرا شدن این کنوانسیون در تاريخ 21 مردادماه 1385، اين روز بعنوان "روز درياي خزر" ناميده شد تا یادآور اهمیت تعاملات و همکاری های ملی و منطقه ای در راستای حفظ اکوسیستم منحصر به فرد این دریا برای نسل های حاضر و آتی باشد.
اهداف و ماموریت
هدف اين كنوانسيون، كه طبق مفاد مربوطه آن دنبال میشود، حفاظت از محيط زيست دريای خزر از كليه منابع آلوده كننده و حفاظت، نگهداری، احيا و استفاده منطقی و پايدار از منابع زنده آن است.
- جلوگيری، كاهش و كنترل آلودگی
- جلوگيری از ورود، كنترل و از بين بردن گونههای غيربومی مهاجم
- موارد اضطراری زيست محيطی
- حفاظت، نگهداری و احيای محيط زيست دريايی
- مديريت مناطق ساحلی
6. نوسان سطح آب دريای خزر
7. ارزيابی اثرات زيست محيطی
8. همكاری بين طرفهای متعاهد
9. پايش
ترتيبات سازمانی (ساختار)
دبيرخانه كنوانسيون
- دبيرخانه میبايست شامل دبير اجرايی كنوانسيون و پرسنل لازم براي انجام وظايفي كه از اين پس مشخص میگردند، میباشند.
- دبير اجرايی، رياست امور اداری دبيرخانه كنوانسيون و انجام وظايف مربوطه را كه توسط اجلاس طرفهای متعاهد و بر اساس قوانين اجرايی و مالی مورد تاييد آن تعيين شده، بر عهده خواهد داشت .
1.
پروتكل آمادگی، واكنش و همكاری منطقهای در مبارزه با سوانح آلودگی نفتی- پروتکل آکتائو
تاریخ امضا: در کاپ-3 در شهر آکتائو قزاقستان در مردادماه 1390 به امضا رسید.
تاریخ لازم الاجرا شدن: این پروتکل از تاریخ 4 مردادماه سال 1395 لازم الاجرا شده است.
این پروتکل به نحوه مقابله با آلودگی های نفتی که در اثر سوانح دریایی ممکن است در دریای خزر روی دهند میپردازد كه بر اساس آن، متعاهدين بايد تمامی تدابير مناسب جهت آمادگی و مقابله با سوانح آلودگی نفتي ، ايجاد سيستم ملي مقابله با آلودگی نفتی توسط دولتهای عضو و تهيه دستورالعمل هايي براي جوانب كاربردی، عملياتی و فنی ايجاد نمايند.
2.
پروتكل حفاظت از دريای خزر در برابر آلودگیهای ناشی از منابع و فعاليتهای مستقر در خشكی- پروتکل مسکو
تاریخ امضا: در کاپ-4 در آذرماه 1391 در شهر مسكو به امضا رسید.
تاریخ لازم الاجرا شدن: این پروتکل از تاریخ 22 آبان ماه 1402 لازم الاجرا شده است.
این پروتکل به کاهش آلودگی دریای خزر ناشی از منابع مستقر در خشکی می پردازد. ورود چنین آلودگی هایی به دریا عمدتا از طریق رودخانه ها صورت می گیرد.
3.
پروتکل حفاظت تنوع زیستی- پروتکل عشق آباد
تاریخ امضا: در کاپ-5 در اردیبهشت 1393 در شهر عشق آباد ترکمنستان به امضا رسید.
تاریخ لازم الاجرا شدن: همه کشورها به جز آذربایجان این پروتکل را در مجالس خود تصویب کردهاند و لذا هنوز لازم الاجرا نشده است.
این پروتکل به حفاظت از تنوع زیستی دریای خزر با تاکید بر حفاظت گونه ای و همچنین حفاظت از زیستگاهها میپردازد.
5.
پروتکل "پایش، ارزیابی، دستیابی و تبادل اطلاعات"
تهیه پیش نویس این پروتکل بر اساس تصمیم اتخاذ شده در کاپ-5 که در خرداد 1393 در کشور ترکمنستان برگزار شد، انجام گرفت. این پروتکل هنوز در دست بررسی کارشناسی در منطقه است.
4.
پروتکل "ارزیابی اثرات زیست محیطی فرامرزی"
تاریخ امضا: در جلسه فوق العاده اعضای متعاهد به کنوانسیون تهران در خردادماه 1397در شهر مسکو در اردیبهشت 1393 به امضا رسید.
تاریخ لازم الاجرا شدن: این پروتکل از تاریخ 27 آبان ماه 1404 (18 نوامبر 2025) لازم الاجرا شده است.
بر اساس این پروتکل کشورهای عضو متعهد می گردند تا پیش از اجرای طرح های بزرگ که احتمال دارد اثرات سوء فرامرزی برای سایر کشورها در منطقه دریای خزر ایجاد کنند، مطالعات ارزیابی اثرات زیست محیطی انجام داده و گزارش آن را به دبیرخانه کنوانسیون و کشورهای عضو درخواست کننده ارائه دهند.
4.
پروتکل "ارزیابی اثرات زیست محیطی فرامرزی"
تاریخ امضا: در جلسه فوق العاده اعضای متعاهد به کنوانسیون تهران در خردادماه 1397در شهر مسکو در اردیبهشت 1393 به امضا رسید.
تاریخ لازم الاجرا شدن: این پروتکل از تاریخ 27 آبان ماه 1404 (18 نوامبر 2025) لازم الاجرا شده است.
بر اساس این پروتکل کشورهای عضو متعهد می گردند تا پیش از اجرای طرح های بزرگ که احتمال دارد اثرات سوء فرامرزی برای سایر کشورها در منطقه دریای خزر ایجاد کنند، مطالعات ارزیابی اثرات زیست محیطی انجام داده و گزارش آن را به دبیرخانه کنوانسیون و کشورهای عضو درخواست کننده ارائه دهند.
5.
پروتکل "پایش، ارزیابی، دستیابی و تبادل اطلاعات"
تهیه پیش نویس این پروتکل بر اساس تصمیم اتخاذ شده در کاپ-5 که در خرداد 1393 در کشور ترکمنستان برگزار شد، انجام گرفت. این پروتکل هنوز در دست بررسی کارشناسی در منطقه است.